محمدعلی مترنم

آخرین چیزی که در سینما می‌شود خیلی کوتاه در موردش صحبت کرد، جلوه‌های ویژه است. این شاخه به قدری گسترده است که برای توضیح در مورد هر قسمت آن، نیاز به نوشتن چندین جلد کتاب است. در مورد چیزی صحبت می‌کنیم که ترکیبی از علم و هنر است و با دانش‌ کامپیوتر، الکترونیک، روباتیک، آیرودینامیک و... آمیخته و همواره درحال گسترش بوده. هدف از نوشتن این متن، تنها برای آشنایی تیتر وار مخاطب با دسته بندی‌های «جلوه‌های ویژه در سینما» و تاکید بر این نکته است که جلوه‌های ویژه، برخلاف تصور عمومی، صرفا جلوه‌های کامپیوتری نیستند که خیلی گل درشت به چشم بیایند، بلکه فرایند پیچیده‌ای برای ایجاد این جلوه‌ها وجود دارد. پروسه ساخت جلوه‌های ویژه، می‌تواند، هم در دوربین، هم در لحظه اجرا و هم پس از آن و با کامپیوتر تکمیل شود.

هیچ راه گریزی از داستان پردازی نیست؛ این متن، هر نقدی، هر تحلیلی، هر اثر هنری یا هر... یک قصه پشتش دارد، یا بهتر است بگوییم باید داشته باشد تا اهمیت پیدا کند. قصه گویی در مدیوم‌های بصری به عناصر مختلفی وابسته است، عناصری چون، چینش اجزا در قاب، رنگ، نور، پرسپکتیو، عمق میدان و... که همه و همه جزئی از یک کل هارمونیک را شکل می‌دهند تا قصه گو بتواند به بهترین شکل ممکن منظورش را برساند و حسی را که می‌خواهد را به مخاطب منتقل کند.

اولین نکته مهم در مواجهه با یک اثر بصری، این است که هنرمند از چه الگوی قاب بندی برای نشان دادن سوژه‌هایش و تاکید بر آن‌ها استفاده کرده است. آیا یک ترکیب بندی مرکزی را انتخاب کرده یا از قانون یک سوم‌ها و مثلث طلایی پیروی کرده است؟ در ادامه به بررسی هر یک از این الگو‌ها و قوانین ترکیب بندی می‌پردازم تا ببینیم که چگونه می‌شود با استفاده از این الگو‌ها، روایت بهتری برای قصه‌هایمان داشته باشیم.

این لیست شامل مهم‌ترین و تاثیر گذارترین انیمیشن‌های تاریخ سینما از 1906 تا 2018 است که دو سال پیش آن را نوشتم و در آینده شاید آثار دو سال جامانده راهم در یک پست دیگر اضافه کنم. اما نکته‌ای که وجود دارد این است که آثار موجود در این لیست لزوما آثار خوبی نیستند و شخصا بسیاری از آن‌ها را فاقد ارزش‌ها سینمایی و هنری می‌دانم از جمله شهر اشباح، مری و مکس، پرسپولیس و..... اما به دلیل طرفدارن بسیار و تاثیری که این آثار گذاشته‌اند نمی‌شود از آن‌ها چشم پوشی کرد.  پس آثار پر طرفدار و مشهور که شخصا به آن‌ها علاقه‌ای ندارم نیز در لیست حضور دارند تا هم تفاوت خوب و بد مشخص شود و هم لیست به کار منتقدان یا کسانی که می‌خواهند همه جور اثری را ببینند و با سبک‌های مختلف آشنا بشوند بیایید.

هنر در قلمرو احساس و ساحت ناخوداگاه است ، وسیله ای برای نزدیک شدن به حد کمالی که در درون هرکس بدون تربیت مانده و مستعد برای شکوفایی است و هیچ چیز دیگری همچون هنر نمی تواند پیش به سوی کمال این هارمونی درونی حرکت کند. و بنده همچون شوپنهاور اعتقاد دارم هنر بر علم برتری دارد. اما چه هنری؟ آیا هرچیزی را می شود هنر دانست؟ در زمانه ای زندگی می کنیم که دنیای ماشین وار و دیجیتالی بر احساسات ناب سایه افکنده و زیست های موجود آدمی هر روز با پیشرفت های تکنولوژی کم تر می شود. هنرمندی که زیست نداشته باشد چگونه می تواند دغدغه ای داشته باشد و چگونه می تواند آن را بیان کند؟ در واقع هنر نمایانگر وضعیت فرهنگی و اجتماعی زمانه خود است.

بحثی قدیمی در میان بسیاری از تئوریسین های سینما وجود دارد که فرم مقدم بر محتوا است و یا محتوا بر فرم. حال سوالی که بنده به عنوان یکی از طرفداران فرم دارم این است چطور میشود معنایی بدون شکل بیان تولید شود؟ اگر محتوا را اصل ساخت قرار دهیم بدون آنکه فرمی را در نظر بگیریم ، آیا این به جز یک پیام و یا شعار است که میتوان در تیتر روزنامه های خبری نیز باشد؟ و در اینجا ارزش هنر چه میشود؟ اصلا هنر یعنی نگاه و شکل بیانی جدید از هر چیزی که حتی بارها در مورد آن خوانده ایم و دیده ایم ، هنر شکل بیان است و نه خود بیان و معنی اش و این فرم است که معنی را به وجود می اورد.

بعد از دهه 1970 که روانشناسی کودک به شکلی جدی تر مورد تحقیق قرار گرفت ، روانشناسان به این نتیجه رسیدند که چیزی که میتواند بسیار تاثیر گذار بر روی هر انسان و بخصوص کودکان باشد تا شخصیت آن ها را شکل دهد و بر تصمیمات آن ها تاثیر بگذارد آماج های تصویری است که از ناخوداگاه جذب میشود و نه آثاری که خود آگاه آن ها را فرا میگیریم و....

اندرو استانتون کارگردان ، نویسنده و یکی از ایده پردازان بزرگ استدیو پیکسار است که دو انیمیشنی که او کارگردانی کرده جزو برترین آثار تاریخ انیمیشن به شمار میروند اول درجستجوی نمو و بعد وال.ای او همچنین یکی از نویسندگان داستان اسباب بازی ها است. در کنفرانس تد این نابغه داستان سرایی به نکاتی برای نوشتن یک داستان خوب پرداخته که جالب توجه است.